Prezentujemy Wirtualną wersję Słownika Gwary Zembrzyckiej sporządzoną przez mgr Barbarę Godawę, opublikowanego w "Monografii Zembrzyc i Marcówki" 2009r.

Dołącz do tworzenia słownika! Każdy kto zna słowa i zwroty nieumieszczone w słowniku proszony jest o dodanie ich w komentarzu!

21 października o naszym słowniku napisał Dziennik Polski.

By szybko wyszukać słowo wciśnij łącznie klawisze CTR i F.

Opracowała  mgr Barbara Godawa

Język  zembrzyczan  jest gwarą,  należącą do dialektu  małopolskiego.



Najważniejsze  jej cechy  - to:   



1.  Występowanie samogłosek  pochylonych - a wymawiane jest  jako o , np. ptak - ptok

e  wymawiane jest  jako y , np. mleko – mlyko

o często wymawia się  jak u , np. mol – mól.

2. Mazurzenie, tzn. głoski sz, cz, ż  wymawiane są  jako s,c,z, - np. syja, cysty, zyto.
3. Występowanie bardzo starych form bez przegłosu: np. mietla, niese, wiesna, biere.
4. Samogłoski w nagłosie [występujące na początku]  są poprzedzone  elementem

protetycznym [czyli labializowane] np. igła – jigła,    Agnieszka - Jagniyska

okno – uokno,   owies- uowies.

Prelabializacja występuje też w środku wyrazu , np.przeogromny - przeuogromny.

5.  Wygłosowe grupy :-ach , -ech   przyjmują formę: -ak, -ek,  np.: na nogak, na renkak.

W pierwszej osobie  liczby pojedynczej czasu przeszłego mamy formy

o  zakończeniach:  -ek, -ak , [ pozostałość po bardzo starej formie czasu przeszłego ,

zwanej aorystem],  np. robiłek, robiłak  [ zamiast: robiłem, robiłam ].

6.  Grupa spółgłoskowa  chrz  wymawiana  jest jako krz , np.  krzon,  krzest.

7. Upraszczanie grup:  trz, drz,  do  cz, dż , np.  trzy wymawiane  jest  jako czy,

strzała  jako  szczała ,   drzewo  jako  dżewo.

8. Następuje udźwięcznienie międzywyrazowe  przed samogłoskami , spółgłoskami

dźwięcznymi  i  półotwartymi: r,l,ł,m,n,j,  np.  brad ojca , głoz dzwonu , oraz wewnątrz wyrazu , np.jezdem,  juzem to zrobił [już to zrobiłem], sog malinowy [sok malinowy].   

9. Wymowa samogłosek nosowych zbliżona jest do wymowy tych samogłosek w języku    

literackim. Samogłoska  -ę na końcu wyrazu traci dźwięczność, np niese, biere.



10.  Akcent inicjalny, to znaczy padający na pierwszą sylabę wyrazu lub wyrażenia ,

a nie jak  w języku  literackim - na  przedostatnią sylabę wyrazu , np. idę do domu –

zamiast: idę do domu , Zem-brzy-ce, zamiast: Zem-brzy-ce.





W słowniku stosujemy zapis fonetyczny uproszczony - półfonetyczny, ponieważ jest on przeznaczony dla osób, które interesują się naszą rodzimą kulturą, a niekoniecznie muszą być przygotowane do odczytywania precyzyjnego zapisu fonetycznego. Celem słownika jest utrwalenie  słów,  które w dzisiejszych czasach homogenizacji kultury, zaniku gwar - wychodzą z użycia. Już  dzisiaj bardzo  rzadko spotykamy we wsi  ludzi , którzy mówią piękną gwarą , językiem naszych  zembrzyckich przodków. Przez wiele lat   po II wojnie światowej mówienie gwarą uważane było za coś wstydliwego,  oznaczało człowieka  bez wykształcenia . Dzisiaj, na szczęście, odżywają lokalne tradycje, budzi się przynależność do ,,małej ojczyzny” i szacunek do języka naszych ojców , podobnego, choć w  pewnym  stopniu  odmiennego  od  języka  okolicznych  wiosek.

Charakterystyczną cechą języka zembrzyczan są zapożyczenia z języka angielskiego,

co wiąże się z wyjazdami mieszkańców wsi do USA za  chlebem już od końca XIX wieku. np.kara [wózek ], ślajska, ruksak, kinderboły, centy, sifkarta . Spotykamy też zapożyczenia

z języka niemieckiego , ze względu na  dawną przynależność do zaboru austriackiego

np. flaszka, krachel, ślamcyjer , colant, asenterunek , haltery . Ponieważ zmieniło się życie

i zajęcia  mieszkańców, wiele  wyrazów, związanych z uprawą roli, wyszło z użycia i dla młodzieży są one już niezrozumiałymi  archaizmami . Celem tego  słowniczka  jest  więc ich  utrwalenie , wszak stanowiły  te słowa  cząstkę  życia  naszych  poprzedników.


A

a dyć  - a przecież

ancykrys –  człowiek kłótliwy, zły

ancykrysica z piekła rodem – kobieta kłótliwa, zła

ancymon –  łobuz

angrys – agrest

asenterunek – pobór do wojska


B

bachory  -  dzieci

baciar  - pijak, awanturnik

baciarzyć  - rozrabiać, leniuchować

babiniec - miejsce w kościele dla kobiet [kruchta]

bajtlok , bajtlować –   paplać ,gadać

balek -  grzęda na kury

baranica -   męska czapka z futra

barankowa chusta – duża , wełniana chustka na plecy, noszona zimą

barchatki -  flanelowe  półhalki  kobiet

barco -  nosidło do noszenia wody

barłożyć -  leniuchować, wylegiwać się

barłóg,  -  legowisko

basy -  kontrabas

bącek - mała buteleczka [1/8 litra]

beblok -  człowiek nie umiejący utrzymać tajemnicy

beceć   - płakać

bednarki  - drewniane przykrycie na beczkę

bejać -  załatwiać się w ubikacji

bejdok -  głuptas

beło  - głębokie błoto, zagłębienie w dnie rzeki

bez -  przez , np. szedł ,,bez ”pole

bicygiel - rower

biglować  - prasować lub sprzątać

blacha  - żelazne płyty pieca  kuchennego, kuchnia

bocyć -  pamiętać

bocyć się  - być obrażonym,

bojcorz – plotkarz

bojcyć  - plotkować

bolok – wrzód na ciele, krosta

bonda – stary płaszcz

borgować – dać na kredyt

borówka – czarna jagoda

branzel  - gruba skóra na zelówki

breja -  1)gęsta zupa, 2)brzeczka chromowa

brona   - przyrząd do rozdrabniania ziemi przy bronowaniu

brusek  - przyrząd do  ostrzenia

brusić chleb   - jeść chleb

bryndza – miękki  ser  owczy

brzydok, brzydula -  człowiek brzydki w sensie moralnym

brzyzek  - wzniesienie, wysoki brzeg rzeki

buceć – płakać głośno

buchać  - jeść chleb

buchorek  - chleb

buciorzy się  -  chmurzy się na deszcz

budka  - kiosk

bugle  - obwarzanki  [zembrzycki przysmak]

buk, bucek  - kij

bukta  - placek drożdżowy

bumblować – lenić się

burzyć – dobijać sie , stukać , np. burzyć do drzwi

butlorzyć  - tłuc się po nocy

buździarnia – zimne pomieszczenie

bycek, bycki  - byk, byki

byrdać  , byrdzić  - mieszać

bździć  -  zanieczyszczać  powietrze, puszczać bąki


C

cackać się - pieścić się, przejmować się, [wycackany - wypieszczony,wypracowany z finezją]

cajg  - materiał  na ubranie robocze

capki  - grzywka

cebrzyk  - duże naczynie do pojenia bydła

cecena  - suche igły drzew iglastych

cednieco - byle co

cencoryja - zioło:centuria , tysięcznik   

centy - pieniądze

cepy – kije do młócenia zboża

cepok -  głupi, prostak

cewieć  -  długo chorować

chabanina  -  wędliny

chałupa – dom

charceć – chrapać

cheba -  chyba

chobot –  miejsce, gdzie jest skupisko starych domów

chodzować  - chodzić , np. chodzowoł do niej dwa roki

choina – gałęzie jodły

choje  - gałązki jedliny

chrobok – robak

chrosta – krosta

chudyca –chuda kobieta

chuściotko – chustka na głowę

chyciutko  - szybciutko

chybać, chyboj wartko – w znaczeniu skocz, biegnij szybko

chyrać – mocno kaszleć

chyrlok - chorowity

chytko  - prędko

ciaciok  - człowiek nierozgarnięty

ciacka – beret  męski

ciakać  - gadać niepotrzebnie

ciapać  - strącać owoce np. jabłka z drzewa

ciapańce  - placki ziemniaczane pieczone na piecu   

ciarach -   prostak,  zaniedbany, niedorozwinięty

cicia –  w języku dziecięcym: krowa

cielicka  - cielę

cienty - szybki, energiczny , chętny do roboty

ciemięga – człowiek nierozgarniety

ciepać -  rzucać

ciosek  - specjalna łopata na kiju , służaca do wygarniania węgla z pieca chlebowego

ciotka – każda znajoma kobieta ze wsi , nie tylko krewna

cisnąć   - rzucić

ciuciorzyć  -  przyjaźnić się z kimś, kolegować

ciućmok  -  nierozgarnięty, gapa

ciuka - pysk

ciupać  -  rąbać

ciyrpiołek – osoba wiecznie niezadowolona, narzekająca

cliwić -   straszyć

cliwki -  łaskotki

cliwy -  brzydki, straszny

cni mi się -  nudzi mi się, tęsknię za kimś

coby  - żeby, aby

colant  - posterunek strażników niemieckich na moście w czasie II wojny światowej

corek -  mały, wydzielony  deskami kącik, np. dla drobiu

cosik  - coś

costek - czosnek

cuba -  damski kok upięty z warkoczy, wycubiono – uczesana w kok

cubić  - np. kogut cubi kury

cubrzyć  - targać za włosy

cuchrać się – czochrać się [o zwierzętach]

cumel  - smoczek

cuparzyć , wycuparzyć  - zbić, wytargać za włosy

cupieć –  kucać, klęczeć

cupkać, zacupkać  - deptać , zadeptać

cyganić  - kłamać

cygaretki -  papierosy

cygarnicka  - lufka  na papierosy

cyjsik - czyjś

cyrchlić  - okorować drzewo

cyrkularka  - piła tarczowa

cyrnice  - ostrężyny, jeżyny

cyrpok  - czerpak, podbierak

cyrwieńce – pieniążki zlote

czedzić  - mówić w języku literackim , ale niepoprawnie

czupki , czupy  –  1)naczynia ,2 rozbite naczynia


Ć

ćmiyl  - trzmiel

ćwiek - gwóźdź z dużą główką np. nabijany na podeszwy

ćwiok – prosty, prymitywny człowiek


D

do imentu  - do końca, całkiem

denko – pokrywka na garnek

deliberować – wymyślec, wykombinować

derbiś  - leniuch

dogryzać – dokuczać komuś

dostawić - zostawić

dościupny  - wścibski

drabiniok – wóz do zwożenia zboża i siana

drandzie  - patyki, obrzynki desek

drewutnia -  szopa na drewno

druślok – durszlak , sitko do cedzenia

drużka  -  druhna

drycny –   urodziwy, energiczny

drypciać - dreptać

drzyć się - krzyczeć

drzystać – mieć  biegunkę

drzystacka - biegunka

drzywko – choinka na Boże Narodzenie

ducka  - miarka na zboże, dzieża

duda, dudka – muzykant grajacy na dudach

dudrać – grzebać w czymś

dudki – pieniadze

duje  - wieje [wiatr]

dular –  dolar

dulceć -  mruczeć, gadać , np.dulceć za usami [uszami]

dy – przecież

dyle , dyliny – podłoga z desek

dziady - stare szmaty

dziadzina – biedak

dziko świnia - dzik

dziopy – szmaty

dzisiok  - dzisiaj

dziyska –  naczynie do wyrabiania ciasta

dziewka  - młoda dziewczyna

dziewki -  floksy [kwiaty]


E

ejze! – okrzyk wyrażający niedowierzanie


F

fana -  chorągiew, flaga

feluzować  - wołać po nazwisku

filcoki  - buty ocieplane filcem

flaska, flasecka   - butelka

framuga – szabaśnik , piekarnik

fucadło -  ktoś, kto się łatwo obraża

fuceć się – obrażać się

fujać - wiać, dmuchać

furgać  - wiać, np. furgo śniegiem

furgać  pieniędzmi  - być rozrzutnym

furt  - ciągle

furtać – np. przepuścić pieniądze

fydryk – prowizoryczny klucz do zamka w drzwiach


G

gacie -  kalesony, spodenki

gadzina  - zwierzęta

galas  - potrawa z mięsa baraniego i śliwek

gibki - szybki

gicole , giry -  pogardliwie : nogi

giełceć  - robić hałas, narzekać, krzyczeć

gieuorgonia – dalia  [ kwiat]

giźlok - brzydal

glinioki - garnki gliniane na mleko

gmyrać– grzebać w czymś

gniłki - rodzaj gruszek

gnotek  - pieniek do rąbania drewna

god  - wąż

gody –  święta Bożego Narodzenia

goje  - drzewa

gonicha  -  powsinoga

gorcek , gornecek – garnek, garnuszek

gorko - gorąco

goronc – upał, skwar

gorzyle budzowskie  -  ludzie z Budzowa [od: gorzyl- wol]

goszcz, gosz – garść

gościniec  - droga między domami

gowiedź  - zwierzęta domowe

grabina  - drabina

gracopiyrz - nietoperz

grapa – strome zbocze , urwisko

gróborz - grabarz

gródzka - przegródki na ziemniaki

gruzła – zbita gruda ziemi, gruzeł

grzyśnik -  człowiek grzeszny

gudzia – w języku dziecięcym: świnia

gumiok – wóz na kołach z oponami gumowymi

gumioki  - buty gumowe

gumno – przednie pomieszczenie stodoły, gdzie młócono cepami

gupi – głupi

gwarzyć  - opowiadać, rozmawiać

gydlać, gydki – łaskotać , łaskotki


H

hadra – szmata [obraźliwe  określenie kobiety]

hajcować – palić mocno w piecu

hakować  - rozdrabniać skiby po orce

halama  - brzydka sukienka

halatać się  - śmiać się

haltery – damski  pas do podtrzymywania pończoch

Hameryka – Ameryka

handrycyć sie -  kłócić się

hankor – smutek, żal

hań , haniok  -  tam

harap, zdzielić harapem – zbić kijem, bukiem

harendować -  dzierżawić

hareśt  - areszt

haw, hawok  -  tu , tutaj, np. podź haw!

hańten  - tamten

heklować  -  szydełkować , robić  na drutach

hipnąć  -skoczyć

holofić - śpiewać po pijanemu , hałasować

honorny  - honorowy

hufnole -  gwoździe do podkuwania  konia

huncwot  - łobuz

hybać  - skakać

hyrby – nieużytki, kamieniste nierówności


I

ino - tylko

isep  - pastwisko

iskać – czyścić włosy z wszy

izba, izdebka -  pokój , pokoik

izeinko – troszkę


J

japcowniki  - pelargonie

jadwiśka  - bluzka ze stójką

jarganki  - loczki

jarganiaty  - człowiek o kręconych włosach

jarmak –  jarmark

jarzębiatka -  kura o  szarym , nakrapianym  upierzeniu

jasień - jesion

jatka  - kram z mięsem

jaz – aż [np. dopiyro jaz pojod...]

jołka, jołecka -  jodła

joz –  jaz , tama na rzece spiętrzająca wodę

jedwobka  - jedwabna chustka na głowę

jupa , jupka  – płaszcz , okrycie wierzchnie

juzena –  podwieczorek


K

ka – gdzie

kabot -  kurtka

kabotek -  krótki żakiet, marynarka

kabza  - kieszeń

kaciała  - gruby, ciężki chłop

kaciara  - błoto

kamionka  -  piwnica kamienna sklepiona pod ziemią np. w górce

Kanada -  druga nazwa Zembrzyc wśród ludności  okolicznej

kalka   - kaleka

kanka  - dzbanek na mleko

kany, ka  - gdzie

kańdzioch – duży brzuch

kapa  - narzuta na łóżko lub ornat księdza

kapce - botki na zimę z sukna

kapota  - marynarka

kara – wózek

kasik  - gdzieś

katana, katanka – okrycie damskie

kater  - katar

kaz? – gdzie? np. kaz ta idzies?

kaześ to wraził? – gdzieś to schował?

kicora  -  broda kozy

kidać  - śniegiem, kidać ze stajni [wyrzucać obornik]

kie – kiedy

kiejsik - kiedyś

kiela – ile

kielasik - ileś

kielce - zęby

kanieka  - byle gdzie

kipieć  - chorować długo, przewlekle

kiyrpce – buty  góralskie ze skóry

klachać  - długo rozmawiać, plotkować

klagać  - miąć ugotowane ziemniaki

klepisko  - podłoga z ziemi

klińce  - gwoździe do podkuwania koni

klysce -  obcęgi

kłapciaty  - o klapniętych  uszach

kłóska  - kłosy zboża

kobiołka  - koszyczek

kobuch  - snopek nakrywający kopniok

kobylica   - przyrząd do obróbki skór

kobyłka  - węzełek

kociamki  -  wierzbowe bazie

kociarzyć sie - guzdrać się

kocić się  - rozmnożyć się

kociuba  - pogrzebacz

kockać  - maczać

kolca  - przyrząd do zaczepiania pługa

kołki  - spinacze do suszenia bielizny

kołoc -  placek drożdżowy z serem lub  jagodami

kołton – zbite włosy na głowie wywołane przez wszawicę

kołtonki  - kręcące się naturalnie włosy

koniec – część chałupy po drugiej stronie sieni

konierować  - krzyczeć na kogoś, besztać kogoś

konwiśniok – chleb dla żołnierzy

konwiśnioki  - wojskowe buty juchtowe

kopa siana  - stóg siana

kopniok -  snopki zboża ułożone razem na polu, związane powrósłem i przykryte  kobuchem

kopocka  - motyka

kopyrtka  - przewrót [ćwiczenie gimnastyczne]

kopyrtnąć się  - umrzeć

kopyś -  drewniana  łyżka

kosołka  - koszyczek wiklinowy

kośnica   - kostnica

kozalnica - ambona

krachel – oranżada

kram  - nieporządek, bałagan

krązać - kroić , szatkować

krązalnica  - przyrząd do szatkowania kapusty

krojca   - kostrukcja podtrzymywująca drewno do cięcia

krosieńka   - nosidła na drzewo z lasu

krosna – urządzenie do mocowania drewna do cięcia

krowa źwienkuje  - krowa przeżuwa pokarm

królica  - samica królika

krupy  - grad

krzyceć  - płakać

krzypać   - kaszleć

krzypopa  - kanał wodny

krzywacka  - część wózka

kszciny  - chrzciny

kszesno matka  - matka chrzestna

ktoś ze światu  - nietutejszy, obcy

kuca  -  drewniana szopa przybudowana do chałupy

kucać  - kucnąć , przysiąść

kuciać -  mieszać, ubijać , np. masło w maśnicce

kufa, dostać w kufe  - twarz, dostać w twarz

kukiełka/chałka/plecionka – bułka drożdżowa pleciona

kulasa -  gęsta zacierka z mąki  na wodzie

kumoda  - komoda

kumora  - mała izba

kumoska -  chrzestna  lub koleżanka

kurniawa  - zamieć

kurzeńce  -  nawóz spod kur

kurzok  - palacz papierosów

kurzyć  - palić papierosy

kusa   -  przyrząd do łapania zwierząt

kutos  -  negatywne określenie mężczyzny

kutrać  - grzebać się powoli

kuwikać  - chorować

kwaśnica  - zupa z kwaśnej kapusty podawanej z ziemniakami , okraszona słoniną

kwaki – karpiele , brukiew

kwatyrka  - ¼ litra

kwicki , kwiki – niedojrzałe owoce , np. jabłka

kyciurka  - kitka

kytok  - nierozgarnięty


L

lada co - byle co

lada jaki  - byle jaki

labidzić  - biadolić

larwa  - negatywne określenie kobiety

leberka  - pasztetówka

legnąć – położyć się

lejba  - długa , obszerna suknia

lelito  - jelito

leśny - leśniczy

liboska  - rodzaj śliwki

lołfer  - powsinoga


Ł

łachy  - ciuchy

łacny – nienajedzony, głodny

łajza  - niepochlebnie o człowieku, łajdak

łaskomny  - ponętny , np. łaskomna dziewczyna

łęcina  - miękka skóra

łoćwiara  - gruba baba

łogawy  - kulawy

łoktusa  - prześcieradło

łoński  rok  - zeszły, ubiegły rok

łoni  - zeszłego roku

łopanki   -  sandałki

łotać  kogo  - bić  kogoś

łoziny  - wikliny

łozwora -   część wozu konnego         

łysko się  - błyska się np.podczas  burzy

łyźnik – półka na łyżki wisząca na ścianie


M

maca – żydowski placek z mąki i wody

macherzyna  - wysuszony  pęcherz zwierzęcy, służący dawniej do przechowywania

drobiazgów  np. pieniędzy, korali

malowanka – kobieta o ostrym makijażu

marmulada  - mormolada

masny  - omaszczony, tłusty

maśklić się – płakać

maśnicka  - naczynie do robienia  masła

medytować -  myśleć

mencyrz  - waga towarowa wisząca

meszty  - tenisówki

meter  - przymiar metrowy lub 100 kilogramów

mękoła  - nudziarz

miarka – naczynie drewniane z rączką, np.miarka owsa

miastowy  - miejski

miesioncek  - księżyc

mierzić -  denerwować

miglanc  - łobuz, urwis

miśkować  - kastrować zwierzęta, np. świnię

mitręzyć  - tracić czas

miyrzwa  - zagrabek

mlaka   - podmokła łąka, błoto, bagno

mlycoki – mleczne zęby

mlyce - mlecze

monek  - młynek

motorcyk  - motocykl

motór  - motor, silnik elektryczny

mroziaty  - kolor szary , mieszanina  kropek białych  z czarnymi

muca , mucka - pysk zwierzęcia, obraźliwie o twarzy człowieka np. dać komuś w mucę

multać, mulić  - ssać, obracać w buzi , np.multać cukierka

mycka - czapka

myjnica - miednica

myrdać  - mieszać

mysa  - mysz


N

na podołku  - na kolanach

na podorędziu  - pod ręką, blisko

nadajać się -  chwalić się, być dumnym

najduch – dziecko nieślubne

nalzyć – zelżeć, zmniejszyć się

namowiać – zachęcać ,  namawiać,

naryktować  - przygotować

nastroić – przygotować

nasuć  - nasypać

neści! na!   - masz, daję ci coś, bierz!

niecka – naczynie powstałe z wydrążenia jednego kawałka drewna

niedobity – człowiek mocny

niedomyrdany – głupi, niedorozwinięty

niedołęga – niezguła, niezdara

niegramotny  - nierozgarnięty

nienazarty - chciwy

niepili , niepilec - obcy

niespory  - powolny, opieszały

nieszpór  - nieszpory

nieużyty człowiek  - nieżyczliwy, nielubiący pomóc

niewiasta  - synowa

niezabudki  -  niezapominajki

nika  - nigdzie

nociastko –niewielka ilość ciasta  pozostawionego na zakwas do pieczenia chleba

nocółka  -  ścianki  łóżka

nojsomprzód  - najpierw

nolepa  - część pieca kuchennego

notar  - notariusz


P

paplać, ciakać  -  gadać niepotrzebnie

panicka  - pani z miasta

parobek  - kawaler, młody mężczyzna

patorencny - niezręczny

pawąz  -  drąg do przytrzymowania siana lub snopków  na wozie, nakładany z wierzchu

pecka – kamień  graniczny

pedzieć  - powiedzieć

pensyjo  -  pensja

picka – pogardliwie o kobiecie źle prowadzącej się lub przykrótkie ubranie

picwanty –  przykrótki

piec kachlowy – piec z kafli

piecorki - suszone owoce na zimowy kompot

piekarnia – kuchnia

pinda  - pogardliwie o kobiecie

piniondze  - pieniądze

pisiaty – w kropki, w plamki

piskać – piszczeć

pitwać  - ciąć

pitwać  rybę , pitwacyć – oprawiać rybę

plet  - ciepły, duży  szal na zimę ,okrywający plecy, najczęściej w kratę

pluta  - zła pogoda, słota

płacka  - kobieta nudna, wiecznie niezadowolona

płanetnik  -  chodzi w nocy , sprowadza burzę , włóczęga

płoscyca  - wsza ubraniowa

pochać – palić papierosy, fajkę

pociągajo  - dzwonią na sygnaturce czyli dzwonkiem z małej wieżyczki kościelnej , na znak ,

że nabożeństwo się rozpoczyna

podać  sie na kogoś  - być do kogoś podobnym np. syn podoł sie na ojca

podłaźnicka – wisząca u sufitu przystrojona gałązka jedliny w czasie świąt Bożego

Narodzenia

podłaźnicy  -  kolędnicy

podołek  - dolna część kobiecego fartucha, w której się coś trzyma lub przenosi

podpłomyk  - placek z reszty ciasta z dzieży

podpołka  - suche patyki lub słoma służące do rozpalenia ognia

podrostek  - młody chłopak, nastolatek

podrywka  - siatka na ryby  składająca  się z obłąków i żerdki

podsibitka  - mata trzcinowa między  powałami w drewnianym domu, pokryta tynkiem

pogródka – podmurówka z kamienia od strony frontowej, osłonięta okapem dachu

pokiela – dopóki

połednie  -południe

połgowce  - ostrzyżeni na łyso chłopcy

pomietło – miotła z gałęzi drzewa

pomucha  - pomór

pomyrdany  - człowiek niezrównoważony, chaotyczny

poniewoli - przymusowo

popaniaty  - pański,zachowujący się jak pan z miasta

popondzać sie  - o krowie: gonić się, krowa się ścigo

porwózcok  - mała świnka

porwóz  -  powróz

porwósło  - ukręcone ze słomy wiązanie  snopka

posypka  - kruszonka na placku

pościółka  -  słoma pod krowę

powała   - sufit

powijok   -  becik dla niemowlęcia

poziyrać - spoglądać

pozołdy  - słodycze

półkosek  -  wóz konny z wikliny wplatanej w drabiny wozu

prasnąć -  rzucić mocno

progować – próbować

prukwa [staro] – złośliwie o starej  kobiecie

przebłogosławić kogoś  - dać  komuś reprymendę, nakrzyczeć na kogoś

przepolonka  - rodzaj wódki

przeświyncić kogoś  - wygonić, dać nauczkę

przetak  - duże, drewniane sito używane  przez gospodarzy do przesiewania zboża

przewlecenie  - czysta bielizna

przezenić – przegonić

przeziory , chodzić na przeziory  - szpiegować

przybocyć se, zabocyć -  przypomnieć sobie, zapomnieć

przybyś  - obcy, spoza wsi

przykopa - rów przy drodze do odprowadzania wody z pola

przykrzyć się  - nudzić się lub tęsknić

przyloz  - przyszedł

przyryktować – przygotować

przysiadać kogoś  - napaść na kogoś, zbesztać

przyscypek – łata na bucie

psiorki  - niedojrzałe gruszki lub jabłka

psuj  - nieudacznik, ten, kto psuje, niszczy

pucówa, dostać pucówe  - solidne okrzyczenie, zganienie

pucyć -  wzdymać

pys  - buzia, np.ktoś mo duzy pys  - pyskuje, umie niegrzecznie odpowiedzieć

pysny – dumny, zarozumiały

pyszkać  - pryskać np. wodą


R

racie  - pogardliwie: nogi

rafiok -  wóz na drewnianych kołach

raić – zachwalać

rajbować – zacierać, wygładzać

rak  - mały chłopczyk

ranyści, ranyściewy!  - okrzyk zdziwienia, zdumienia

renecka -  żeliwny  rondel do smażenia

renda  -    1/2 skóry zembrzyckiej

repecić  ,  łorepecić – reperować, naprawić

robotny  - pracowity

rogolka –  mątewka, kuchenne narzędzie służące do mieszania

roki  - lata

rombarbar  - rabarbar

rozindorzyć sie  - zdenerwować się, rozczerwienić

ruksak  - plecak

rułka  - rurka

ruśta  - ruszta

ryktować – robić, przygotowywać

rypać -  uderzać

rzesiutko  - sitko

rzos  - rześkość , siła np. nie mieć w sobie rzosu – być słabym

rzyknij co -  powiedz coś


S

sabaśnik  - piekarnik

saczyć  - rozumieć

sarpac – 1)człowiek lubiący się bić, 2) biednie ubrany

sarpacka  - bijatyka

sarpać sie -  złościć się

sasok  - niezgrabny chłop

sąsiek  - skrzynia drewniana  na zboże

sceć - sierść

sceń  - ktoś zły, kłótliwy

scow   - szczaw

scykać  [np. scykane kluski]  - dzielić , rozdrabniać

scypki  - cienkie patyki na rozpałkę

scyrbaty  - szczerbaty

scyrkają, pociągają – dzwonią  w kościele na małym dzwonku tuż przed nabożeństwem

scyrkowka – grzechotka

scyry  - szczery

serdok – bezrękawnik obszytu barankiem, zapinany z przodu na haftki

setny  - duży, okazały, np. setna baba

siajdula  -  piosenkarka

siankra  - zła kobieta

siara  - pierwsze mleko po ocieleniu

siber  - zasuwa do komina

siecka   - pocięta słoma dla zwierząt

sieckarnia  - maszyna do cięcia sieczki

siemieniatka  - kura o płowym, nakrapianym upierzeniu

siemieniaty -  płowy, koloru siemienia

siennik  -   materac do spania wypchany słomą

sierść  -    wełna barania ostrzyżona

sif  - okręt

sifkarta  - bilet na statek do Ameryki

siuchy   - drobne gałązki do podpalania ognia

siurać  - sikać

siurek   - rozlewisko rzeczne

siuter  -  żwir

siuty  - bez rogów [o zwierzęciu], bez włosów [oczłowieku]

skapać na czymś  - stracić, zbiednieć

skiełznąć na niczym  - zakończyć się niczym

skłod  - pole szersze , mające więcej niż 10 skib

skokac – człowiek wesoły, żywy

skopek    - naczynie do dojenia mleka

skośnieć  - skostnieć

skotok -  pogardliwie o mężczyźnie prostaku, pijaku,

skrobać – obierać ziemniaki

skrudlić – bronować na polu

skrzepić  kogoś  -pomóc komuś

skrzepić się  - przyjść do zdrowia

skuceć – skomleć, płakać

skucek - stękacz

skumoś – niby

słuchanica  - konfesjonał

smatka, smaciątko – chustka na głowę

smentyrz  - cmentarz

smotrok/ćmotrok  - nocny marek, człowiek szukający czegoś po zmroku
smolok, smolocek – drzewo smolne na rozpałkę

smrek, smrecek  - świerk

smyrać  - gmerać

smytolić  - szmerać

snakta  - kobieta leniwa

snuktać , snyktać  - szukać po kryjomu

spążek  - poprzeczka

spindrać sie  - wspinać się np. na drzewo

spodnica – spódnica

sprogować  - spróbować, skosztować

sprzycny   - niegrzeczny

spust mieć  - mieć dobry apetyt

spyrka  - słonina

sroc , wychodek  - ubikacja

sromb  - część  stodoły przeznaczona na słomę

stajnia  - obora

stawiać się  - budować sobie  dom

stęgnąć – pokrzepić się,  przyjść do siebie

stopka   - bezpiecznik elektryczny

stroić  - szykować, przygotować

stryjenka  , streno -  ciotka , żona brata ojca

stryk  - wujek, brat ojca

strzyga – zła kobieta

stulać – układać, zwijać razem

suć  - sypać

sulać -  zawijać

sulejka – dropsy, cukierki

sulki  - kluski

sumientować się  - przysięgać

susycki  - suche drzewo

susyć kielce  - śmiać się

swok – mąż siostry, szwagier

swyseć  - słyszeć

syrnik  - przyrząd do wyrobu sera

strychować – rozciągać, rozbijać skórę

szarwark  - roboty publiczne na rzecz gminy

sztacheta  - drewniany kołek w płocie

sztrykować  - robić  na drutach

szwankier – wrzód na ciele


Ś

ścaw  -  szczaw

ścawina  - chwast

śceń  - człowiek kłótliwy, zły

ściela  - suche liście

ściernionka – młoda koniczyna

ścochy - siki

ściybać , ściybolić -  oszczędzać

ściybać   -  nawlekać  na sznurek

ściyrnio  - ściernisko

śklić komu  - obiecywać coś bez zamiaru spełnienia

śklić się  - migotać, błyszczeć

śklonka  - szklanka

ślabant  -  szlaban, zapora

ślachtuz  -  ubojnia, rzeźnia

ślajska  -  kawałeczek, kromeczka, plasterek

ślamcyjer -  śrubokręt

ślepe np. igły, litery  –  małe, trudne do nawleczenia, do czytania

śleptać –  czytać , szyć po ciemku

ślyść  - zejść

śmierdziuch -  aksamitka [kwiatek]

śpasy  - żarty

śpekulować -  rozmyślać

śperować, śpyrlać -  oszczędzać

śpiki -  smarki

śpocek -  ½ kwaterki

śpontować kogoś  - podburzać, buntować kogoś

śpularys – portmonetka

śreń, śrys  -warstwa lodu na śniegu

śruta -  grubo zmielone zboże jednego gatunku

śtant  - stragan z warzywami

śtomel  - niedopałki papierosa

śtuderować  - kombinować

śtuderować na kogoś  - zamierzać kimś zostać

śtule  - wkręty do podków, służyły też dzieciom do gry w zośkę

śturchać -  popychać, dotykać

śtreka  - nasyp toru kolejowego

śtuka  - gotowane mięso

śtuki  - odpadki przy wyprawianiu skór

śwarny – przystojny, zgrabny, urodziwy

świdrowaty – zezowaty


T

taborki -  taborety

talary – margerytki , złocienie [kwiaty]

tamoj, tamok  - tam

tarasić, natarasić  -  śmiecić,  naśmiecić

tarcica  - ciasto ziemniaczane na placki

targać -  wyrywać, rwać

tarło – tarka, przyrząd do tarcia ziemniaków

tele dole – tak daleko

tetańsy  - dzisiejszy

tiutia -  w języku dziecinnym: kura

tolać sie , wolać sie – tarzać się

torki  - owoce tarniny

turzyć  - tęsknić

tutok  - tu

tragac -   większe taczki

tragarz -  belka trzymająca strop

trefny  -  udany

trenkować  - tynkować

tropić sie -  martwić się

trześnia  - czereśnia

trzyćwierciok  - mały, gruby człowiek

twórz  - tchórz

tybetka  - chustka  na głowę  z cienkiej wełny

tyckać, wytyckać - szukać , znależć
U

ubajtlować komuś -  ugadać kogoś

uciorany – brudny, zaniedbany, umęczony

ukrązać - naciąć, posiekać

ukuśtybać – wykonać coś  nieudolnie ,

ulęgołki -  rodzaj gruszek

upaprany  -  ubrudzony

upierdliwy  - dokuczliwy

urobiony, zrobiony  - spracowany

uroda  - urodzaj w polu

urok, rzucić urok  - zaczarować

uśklić -    naopowiadać

uślimacyć -  ubrudzić

uśmelcować -  ubrudzić

uświyrknąć -  umrzeć , zamarznąć

utoplać się -  zmoczyć, ubrudzić się błotem

uwarzyć coś -  ugotować

uwidzieć - zobaczyć

uwrocie – miejsce, gdzie zawraca koń przy oraniu, zbieg miedz

uzdać sie  - spodobać się

uźgać sie -  napracować się, natrudzić się



uoblecenie  - bielizna pościelowa, np. zmienić uoblecenie na łóżku

uobłapiać  - obejmować

uobzarty  - pijany

uobziyrać  sie  - oglądać się za siebie

uobyrtać – obracać

uochronka  - przedszkole

uociypka  - mierzwa związana powrozem lub powrósłem

uucony  - wykształcony

uodbywać  - karmić i poić  bydło

uodcydzarka   - naczynie do cedzenia mleka

uodkozać  - dać coś komuś w spadku

uodkuć się  - wzbogacić się

uodlisyć się - zmienić się, odzwyczaić

uodłosobnić sie -  oddzielić się

uofulony  - obrażony

uogacić dom  - ocieplić  dom na zewnątrz  pogródką z liści

uoganiac  / żeniac  -  narzeczony

uokocek   - duży snop wymłóconej słomy

uokocić się  - mieć małe [o zwierzętacch]

uokrowki  - ziemniaki przygotowane do sadzenia

uokryć sie  - kupić ubrania

uokrzysić się – orzeźwić się

uomaścić  - okrasić tłuszczem

uopieprzyć – nakrzyczeć na kogoś, skrytykować

uopołka – naczynie ze słomy, forma do chleba  

uorcyk  -  przyrząd do sprzęgania konia z wozem

uoscapiyrzyć  – rozłożyć

uoscypek -  wędzony  ser  owczy

uoskierutany – zniszczony, sfatygowany

uoskrabiny  - obierki ziemniaków

uoskwarki -  skwarki

uospa  - grubo mielonych kilka zbóż

uostrew  - konstrukcja z patyków do suszenia siana skoszonego na polu

uostrewnica  - ostre wąsy kłosu  zboża

uostrężyna -  jeżyna

uośnik  - przyrząd do strugania drzewa

uotawić sie -  odżyć

uotomana  - leżanka

uujno -  wujenka

uuntorz   - ołtarz


W

w  bosu -  na bosaka

wacek – zawinięta w szmatkę odrobina cukru dawana dziecku do ssania

walić komuś -  wspomagać  kogoś ,dawać komuś

walne - dobre, bogate, mocne, np. walno baba

wańtuch -  płachta

wartko – szybko

warzecha  - duża łyżka drewniana

warzyć – gotować

waserwoga - poziomica

wiater  - wiatr

wiatyk -   komunia udzielona choremu, umierającemu

wiela? -   ile?

wiotek -  księżyc w fazie ubywania tuż przed nowiem

wiejok  -  łopatka do czyszczenia zboża

wielgo  choroba  -  epilepsja

winkiel -  kąt prosty

włóka  - włóczęga, powsinoga

wolać się  -  obracać się, np.  wolać sie po łóżku

wołka  -  maszyna , bęben  do moczenia skór

wor  -  upał lub  wrzątek

wońtować  -  wymiotować

wóle -  wole

wrazić -   włożyć

wrodny -  brzydki

wrotka  -  mała bramka

wselenijaki  - wszelki, różny

wsiorz  -  gęsty grzebień  z rogu

wsiowy  -  tutejszy, ze wsi

wychodek / sroc -  ubikacja

wycyckać  -   wyssać

wydawać się  - wychodzić za mąż

wykidać -  wyrzucić

wyłunacyć -  wykiwać

wyrceć – złośliwie gderać

wyrko -  łóżko

wyryktować sie -  ubrać się ładnie

wyskrobek  - ostatnie dziecko w domu

wyścigać   -  wygonić

wywód  - pierwsza wizyta matki z noworodkiem w kościele            

wyziorniony -   dobrze wyglądający , spasiony               

wyźlamdać -  uprosić


Z

za pazuchą  -  pod pachą

zabocyć -  zapomnieć

zabździć  -  zanieczyścić  powietrze

zad, zadek  -  tyłek

zagierzyć się  -  zamachnąć

zagon  - długie pole [na sześć – osiem skib]

zabocyć  -  zapomnieć

zaposka -   perkalowy fartuch, przykrywający spódnicę

zapyziały -  zakurzony , brudny, zaniedbany

zarembek  - polana w lesie

zasuć  -  zasypać

zatrefić  - dogodzić komuś

zawdy -  zawsze

zawiedzieć  -przypilnować

zawiyrać -  zamykać

zatrefić  - zadowolić

zaziyrać do kogoś  - odwiedzać kogoś, zaglądać

zbiydnąć  - schudnąć, wyglądać  mizernie

zbijok  - zbój, niecnota, psotnik

zbonek - dzbanek

zborgować -  dać na kredyt

zbyrkać , zbyrceć – brząkać, pobrzękiwać

zbywać sie  - kłócić się, mieć inne zdanie

zdechlok - chorowity

zdoloł -  wydolił , dokazał

zepszały  - podeschnięty, zgniły

zeźlić się  -zezłościć się

zgnity  - zgniły

zgrabciały  - skostniały z zimna

ziajok  - nierozgarnięty, powolny             

ziandary  - policjanci

zimzieleniec  -  niedobry chłopak

ziobro  - żebro

ziorać na kogoś  - patrzyć nieżyczliwym okiem

złokrew!  - przekleństwo

zmora  - kobieta chuda, niedożywiona

zmówiny  - spotkanie  rodziców narzeczonych w celu omówienia wesela, wiana itd

zocenek / nociastko -  zakwas na chleb

zociyrka  - zupa mleczna z zacieranymi kluskami

zocki -  kolędnicy

zoguówek  - poduszka

zopiecek  - górna część pieca chlebowego

zoła  - chemikalia , w których moczy się skóry

zbiyrki   - żniwa

zbocyć se  - przypomnieć sobie

zgrzebło  -  specjalny grzebień do czesania zwierząt

zmora – kobieta chuda, źle wyglądająca

zulić – przeżuwać ( matka przeżuwała chleb niemowlakowi i tak go karmiła przez usta)

zwon  - dzwon

zwyrtnoć sie -  obrócić się

zwysić się  - popaść w dumę, wynosić się

zygać do kogoś  - zaczepiać kogoś, napastować

zygac - podżegacz

zyrdki -  żerdki ogradzające pole, pastwisko

zyrny , np, krowa zyrno  - lubiąca zjeść, dobrze się chowająca


Ź

ździybko - odrobinę

źlamdać – narzekać , marudzić

źlamdac –  człowiek marudny, stękac, narzekac

źwańdolić – zrzędzić

źwiyrz  - zwierzę
Ż

żeniac  - narzeczony

żeleźniok – garnek żeliwny








ZWROTY FRAZEOLOGICZNE, POWIEDZENIA



a dyć to  - a przecież

ale z ciebie cepok!  -  ale z ciebie głuptas!

bez uroku? – zdziwienie np. bez uroku, aleś ty urus

biyda na gowie  - marna fryzura

bo dostaniesz po mucy  - bo dostaniesz po gębie

być ucioranym – być ubrudzonym

być za kimś okropnie – kogoś kochać , bardzo popierać

całuj mnie w dupe, całuj mie w rzyć -  mam cię gdzieś

chodzić na przeziory  - szpiegować

cisnąć do grabek – nie pochować

cy co? -  czy jeszcze coś dać?

cyj ześ ty, uod kogoześ ty  - jak się nazywasz?, od kogo pochodzisz?

dałaś mi lada gówno -   byle co

dolibóg, nie sumientuj się -  nie przysięgaj

dziadzi grzysi nadali – diabły by to wzięły

godać po pańsku -  mówić językiem literackim

góral go bije po zębach -  nie umie mówić dobrze  w języku  literackim

idziemy hajci  - w języku dzieci: idziemy do domu

idź w ciorty ! -  idź do diabła!

iść do śniorza  -  kłaść się spać

jak wezne buka! -  jak wezmę kija!

jak wezne labscoka! – jak wezmę kija! (do niegrzecznych dzieci)

jak wezne pola na ciebie! – jak wezmę kija!

jakiz to pieron przywlók – skąd się to wzięło (w złości)

jechać sifem do Hameryki – jechać okrętem do Ameryki

juzek posed   -  już poszedłem , w tej chwili

kaz ta idzies?  - gdzie idziesz?

kiz grzysi kogosik niesom? – kto to idzie? [gość nieoczekiwany]

kiz diebli nadali – ze złością: któż to przyszedł

kto chodzi po spacerze, ten idzie spać bez wiecerze

kury się ciapiły  -  przysiadały

lecieć w dyrdy  - biec  szybko

lepso brzydko łata jak piykno dziura

na górce - na cmentarzu

oddać dupę do pracki – schudnąć

piykno baba to grubo baba

pod dzwonnicą  -  w kruchcie kościoła

podź haw  -  chodź tutaj

posiać rzepę na szyi  -  mieć brudną szyję

robić na wybrzydę -  zrobić na złość

rzucać dupą , ciskac dupą - odwracać się , być obrażonym

rychtyg się uwinon – zrobił to szybko

sakramencko furgo – mocno sypie śniegiem

siyc zboże -  kosić zboże

skoc mi do rzyci – daj mi spokój

ściybać bugle  -  nawlekać bugle na sznureczki

ty franco francowato!

ty giździe – ty smarkaczu

ty giźloku – ty smarkaczu (obraźliwie)

turlać bugle – z ciasta robić bugle

wyglądać jak śmierć na choręgwi  - źle wyglądać

wychlastać po wacy –  uderzyć ręką po twarzy

zrobić coś nie na wólo -  zrobić coś  nie po czyjejś myśli

zabocyło się na niebie – zachmurzyło się

Dodaj do: